پیوند دانش و عمل؛ چگونه علوم انسانی به موتور محرکه توسعه تبدیل می‌شود

فاطمه همایونی‌فر پژوهشگر دانشگاه علامه طباطبایی و دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی در گفت‌و‌گو با آنا به حرکت مسئله محوری دانشگاه علامه اشاره کرد و گفت: دانشگاه علامه طباطبائی به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه تخصصی علوم انسانی و اجتماعی کشور، در سال‌های اخیر نقش خود را فراتر از آموزش و پژوهش دانشگاهی تعریف کرده و به‌طور جدی در مسیر «دانشگاه مسئله‌محور» حرکت کرده است؛ دانشگاهی که رسالت خود را در حل مسائل واقعی کشور و پاسخ‌گویی به نیاز‌های جامعه، سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی می‌بیند. یکی از جلوه‌های روشن این رویکرد، شکل‌گیری و توسعه برنامه‌هایی است که از طریق نشست‌های تخصصی، تولید توصیه‌های سیاستی و مستندسازی نتایج آنها انجام می‌شود و در قالب یک بستر رسمی و منسجم به دستگاه‌های اجرایی کشور ارائه شده است.

وی افزود: در این مسیر، دانشگاه تلاش کرده است در راستای کاربردی‌سازی علوم انسانی و اجتماعی، توصیه‌های سیاستی ارائه شده را از سطح تحلیل‌های صرفاً نظری، به سطح ارائه راهکار‌های اجرایی ارتقا دهد. انتشار مجموعه‌ای از توصیه‌ها و گزارش‌های سیاستی در حوزه‌های گوناگون، از آموزش و عدالت اجتماعی گرفته تا حکمرانی اقتصادی، مدیریت منابع، اشتغال، نوآوری، مسائل فرهنگی و اجتماعی و حتی سیاست خارجی، نشان می‌دهد که دانشگاه علامه طباطبائی ظرفیت علمی خود را به‌عنوان یک سرمایه عمومی برای توسعه کشور به کار گرفته است. چنین اقدامی، مصداق روشن «مسئولیت اجتماعی دانشگاه» است؛ زیرا دانشگاه در این چارچوب صرفاً به تولید آثار پژوهشی بسنده نمی‌کند، بلکه دانش تولیدشده توسط اعضای هیأت علمی خود را در قالب‌هایی کاربردی در اختیار تصمیم‌گیران و جامعه قرار می‌دهد.

دانشگاه و مسئولیت اجتماعی؛ پاسخ علمی به مسائل واقعی

همایونی‌فر ادامه داد: مسئولیت اجتماعی دانشگاه زمانی معنا پیدا می‌کند که دانشگاه بتواند نسبت خود را با مسائل عینی جامعه روشن کند: فقر و نابرابری، بحران‌های حکمرانی، کاهش اعتماد عمومی، مسائل آموزش و عدالت آموزشی، آسیب‌های اجتماعی، بحران آب و غذا، اشتغال و کارآفرینی، تحول دیجیتال، چالش‌های جمعیتی، مهاجرت، و ده‌ها مسئله دیگر. آنچه در خروجی‌های منتشرشده از نشست‌ها مشاهده می‌شود، نشان می‌دهد دانشگاه علامه طباطبائی به دنبال ایجاد یک سازوکار برای شناسایی مسئله، گفت‌وگوی تخصصی، تحلیل ریشه‌ای و ارائه راهکار سیاستی است.

پژوهشگر دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به اینکه دانشگاه باید خود را به عنوان یاور علمی و اجتماعی تعریف کند اظهار کرد: این بدین معنا است که دانشگاه به جای اینکه تنها «مرکز تولید دانش» باشد، خود را به‌عنوان یاور علمی و اجتماعی کشور تعریف می‌کندکه با نهاد‌های اجرایی و ذی‌نفعان مختلف وارد تعامل می‌شود، داده‌ها و تحلیل‌های علمی را وارد میدان سیاست‌گذاری می‌کند و تلاش می‌کند تصمیم‌گیری‌ها در کشور مبتنی بر شواهد، پژوهش و تجربه‌های علمی باشد.

نشست‌های حل مسئله؛ نقطه اتصال دانشگاه و نظام تصمیم‌گیری

وی بیان کرد: «نشست‌های کمک به حل مشکلات کشور» که در دانشکده‌ها و واحد‌های پژوهشی دانشگاه برگزار می‌شوند، یکی از مهم‌ترین بستر‌های تولید این توصیه‌ها هستند. این نشست‌ها معمولاً با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران، مدیران اجرایی، کارشناسان حوزه‌های تخصصی و نمایندگان نهاد‌ها و سازمان‌ها برگزار می‌شوند و هدف آنها ایجاد گفت‌وگوی روشمند درباره مسائل کشور است. نتیجه این گفت‌و‌گو‌ها در قالب گزارش‌ها و توصیه‌های سیاستی، به‌صورت تحلیل‌های کاربردی تدوین می‌شود و در دسترس سازمان‌ها و تصمیم‌گیران قرار می‌گیرد.

این مدل از فعالیت علمی، تفاوتی جدی با روش فعالیت‌های سنتی دانشگاه دارد. در روش‌های سنتی، دانشگاه غالباً درون‌گرا و از جامعه فاصله‌دار عمل می‌کند، اما در روش مسئله‌محور، دانشگاه خود را بخشی از شبکه حکمرانی و توسعه کشور که باید راه‌حل‌سازی انجام دهد.

پیوند با جامعه و صنعت؛ علوم انسانی در خدمت توسعه

پژوهشگر دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به پیوند دانشگاه با جامعه و صنعت گفت: یکی از نکات بسیار مهم این اقدام، گستره موضوعات مطرح‌شده در توصیه‌های سیاستی دانشگاه است؛ موضوعاتی که تنها به حوزه‌های فرهنگی یا اجتماعی محدود نیست و حوزه‌های اقتصادی، مدیریتی، اشتغال، لجستیک، زنجیره تأمین، نوآوری، صنایع کوچک و حتی مسائل صنعت را نیز پوشش می‌دهد. این نشان می‌دهد دانشگاه تلاش کرده است علوم انسانی و اجتماعی را به نیاز‌های صنعت و اقتصاد نیز مرتبط کند؛ زیرا بسیاری از مشکلات صنعت و اقتصاد در ایران نه فقط فنی، بلکه نهادی، مدیریتی، ارتباطی، حقوقی، اجتماعی و حکمرانی هستند.

در چنین چارچوبی، دانشگاه می‌تواند در نقش «تسهیل‌گر توسعه» ظاهر شود: با طراحی مدل‌های تعامل سازمانی، با تحلیل سیاست‌های اشتغال و کارآفرینی،  با تدوین پیشنهاد‌های بهبود نظام حکمرانی و مدیریت منابع  و با ارائه نقشه‌های سیاستی برای رشد نوآوری و کسب‌وکار‌های خرد و صنایع کوچک. این همان نقطه‌ای است که پیوند دانشگاه با جامعه و صنعت شکل واقعی به خود می‌گیرد؛ یعنی دانشگاه از مسیر تولید توصیه‌های سیاستی و نشست‌های حل مسئله، وارد فرآیند‌های تصمیم‌گیری و اجرا می‌شود و اثرگذاری اجتماعی و اقتصادی خود را افزایش می‌دهد.

دانشگاه به‌مثابه نهاد توسعه‌گرا

وی ادامه داد: آنچه در این مجموعه دیده می‌شود، نشانه‌ای از یک تحول مهم در نگاه به دانشگاه است: دانشگاه به‌عنوان نهادی توسعه‌گرا که وظیفه خود را تنها در آموزش نیروی انسانی نمی‌داند، بلکه باید در کنار جامعه و دولت و بخش خصوصی قرار گیرد و با زبان علمی به حل مسائل کمک کند. در این مدل، دانشگاه هم‌زمان سه نقش را ایفا می‌کند: تولید دانش معتبر و قابل اتکا، ایجاد بستر گفت‌وگوی تخصصی میان ذی‌نفعانن، تبدیل دانش به توصیه‌های اجرایی برای سیاست‌گذاران و سازمان‌ها. این مسیر نه تنها اعتبار اجتماعی دانشگاه را افزایش می‌دهد، بلکه باعث تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی به دانشگاه نیز می‌شود؛ زیرا مردم و نهاد‌ها دانشگاه را نه به‌عنوان یک نهاد جدا از جامعه، بلکه به‌عنوان بخشی از راه‌حل مسائل کشور می‌بینند.

ارائه راه‌حل همراه با تشکیل گروه برای حل مشکلات

همایونی‌فر افزود: چگونگی اجرای «نشست‌های کمک به حل مشکلات کشور» بدین نحو است که وقتی یک مشکل در کشور شناسایی می‌شود، در ابتدا مسئول آن را که یک نهاد اجرایی است شناسایی کرده و از او دعوت می‌شود به دانشگاه بیاید. دانشگاه در این زمینه فقط به ارائه راه‌حل، بسنده نمی‌کند، بلکه یک گروه برای حل مشکل تشکیل می‌دهد، چراکه این نوع نشست‌ها باید وابسته به یک گروه آموزشی یا پژوهشی باشند، مثلاً مسائل مربوط به وزارت خارجه در گروه روابط بین‌الملل بررسی می‌شود. همچنین در این نوع نشست‌ها، اعضای هیأت علمی و هیئت سازمان اجرایی، به همراه دانشجویان و کارشناسان درباره یک مسئله محوری به بحث و تبادل نظر می‌پردازند و در نهایت یک توصیه سیاستی برای این مشکل، استخراج و به دستگاه‌های اجرایی مرتبط ارسال می‌شود.

وی در پایان گفت: در راستای تقویت رویکرد حل مسئله و افزایش کارآمدی تولیدات دانشگاهی در حوزه سیاست‌گذاری عمومی، دانشگاه اقدام به ایجاد یک پایگاه تخصصی برای تجمیع و انتشار توصیه‌های سیاستی کرده است. این اقدام با هدف سامان‌دهی خروجی‌های سیاست‌محور، افزایش دسترس‌پذیری نتایج پژوهش‌ها و تسهیل ارتباط میان دانشگاه و نهاد‌های تصمیم‌گیر انجام شده و تلاش دارد فرآیند انتقال دانش دانشگاهی به عرصه اجرا را ساختارمندتر کند. این پایگاه بستری را فراهم می‌کند تا گزارش‌ها، تحلیل‌ها و جمع‌بندی‌های سیاستی در قالبی منسجم و قابل ارجاع در اختیار ذی‌نفعان قرار گیرد. انتظار می‌رود چنین سازوکاری بتواند به افزایش قابلیت بهره‌برداری از تولیدات علمی، ارتقای نقش دانشگاه در پاسخ‌گویی به مسائل عمومی و تقویت پیوند میان پژوهش و تصمیم‌سازی در سطح ملی کمک کند.