تحلیل دکتر عاملی از ریشه‌های حوادث اخیر و تبیین عصر استعمار چهارم

به گزارش خبرگزاری آنا، عاملی در ابتدای سخنان خود در جلسه ۲۴۹ شورای تحول و ارتقای علوم انسانی که در محل دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد، با دلخراش و دردناک توصیف کردن حوادث اخیر در کشور، اظهار داشت: واقعیت این است که آنچه اتفاق افتاد، از هر منظر که نگریسته شود، دردناک است؛ چه برای کسانی که فریب سناریو‌های موساد را خوردند و چه برای شهدا و جان‌باختگانی که در این ماجرا به شهادت رسیدندد.

وی این مقطع را یکی از بزنگاه‌های بسیار سنگین تاریخ انقلاب اسلامی دانست و تصریح کرد: شواهد نشان می‌دهد که هدف اصلی این جریانات، اصل انقلاب اسلامی و کانون آن یعنی رهبری نظام بود. این فضا نیازمند یک دشمن‌شناسی دقیق و درک مکانیزم‌های دشمنی است که هیچ ابایی از ابراز بی‌حیایی سیاسی ندارد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به ضرورت نگاه واقع‌گرایانه به قدرت‌های جهانی، به تشریح سیر تاریخی استعمار پرداخت و گفت: تاریخ استعمار برای هر پژوهشگری خواندنی و عبرت‌آموز است. در استعمار اول، ۸۵ درصد جهان مستعمره شد و تنها چند کشور معدود از جمله ایران، با مقاومت خود از شمول مستعمره رسمی خارج ماندند. جنایات آن دوران، از جمله قتل‌عام ۱۰۰ میلیون آفریقایی و برده‌داری نوین، لکه ننگی بر پیشانی مدعیان حقوق بشر است.

سعیدرضا عاملی، رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در تبیینی جامع پیرامون سیر تطور تاریخی استکبار، به تشریح چهار لایه بنیادین استعمار پرداخت و تأکید کرد که برای درک صحیح حوادث معاصر، شناخت مکانیزم‌های تغییر یافته سلطه ضرورت دارد. وی در تحلیل لایه نخست، به دوران «استعمار کلاسیک یا سرزمین‌گشایی فیزیکی» اشاره کرد که هدف اصلی آن تسخیر جغرافیا و منابع ملت‌ها بود. با گذر از این دوران، جهان وارد مرحله دوم یعنی «استعمار فرهنگی» شد؛ مرحله‌ای که به تعبیر عاملی با شعار «می‌رویم ولی هستیم» شناخته می‌شود. وی با ذکر نمونه خروج فرانسه از الجزایر، خاطرنشان کرد که در این نوع استعمار، قدرت‌های سلطه‌گر اگرچه از نظر فیزیکی خارج شدند، اما با بر جای گذاشتن زیرساخت‌های فکری و فرهنگی، حضور خود را در لایه‌های هویتی جوامع تثبیت کردند.

رئیس شورای تحول در ادامه تحلیل خود، به ظهور لایه سوم تحت عنوان «استعمار سایبرنتیک و مجازی» پرداخت. به گفته وی، در این مرحله که از حدود ۱۵ سال پیش با جدیت آغاز شده، قدرت‌های استعماری با بهره‌گیری از پیچیدگی‌های الگوریتمی و نفوذ در شبکه‌های عصبی انسان‌ها، درصدد تسخیر ذهن کاربران و مدیریت الگوی مصرف و رفتار آنها هستند. در این مدل، نفوذ نه از طریق اسلحه، بلکه از طریق شناسایی نرون‌های تأثیرپذیر انسان در فضای مجازی صورت می‌گیرد.

عاملی، خطرناک‌ترین لایه استعمار نوین را «استعمار چهارم» یا «استعمار نقطه‌ای و فشار حداکثری» توصیف کرد. وی این مرحله را اوج قلدری و دیکتاتوری بین‌المللی دانست که در آن سیستم استکبار برای تأمین منافع خود، حتی به ملت‌های خویش نیز رحم نمی‌کند. وی با استناد به واقعه تکان‌دهنده قتل «جورج فلوید» توسط پلیس آمریکا و اشاره به کتاب «پایت را از روی گردنم بردار»، این حادثه را نمادی آشکار از رفتار غیرانسانی سیستمی دانست که نه تنها بر گردن ملت‌های دنیا، بلکه بر گردن ملت خود نیز فشار می‌آورد تا سلطه مطلق خود را حفظ کند.

استاد دانشگاه تهران با ابراز نگرانی از فشار اجتماعی و روانی موجود در جامعه، خاطرنشان کرد: علیرغم حضور حماسی مردم در صحنه‌هایی مانند ۲۲ بهمن، نباید از فشار شدیدی که بر فضای اجتماعی و سلامت روان مردم است غافل شد. در حال حاضر وظیفه نظام و نخبگان، تدبیر برای بازگرداندن آرامش واقعی به زندگی مردم است.

بخش پایانی سخنان عاملی در این بخش، به وظیفه شورای تحول علوم انسانی در قبال تحولات اجتماعی اختصاص داشت. وی با استناد به آموزه‌های دینی و حدیثی از امام رضا (ع)، که می‌فرمایند: الواضع ان تعطی الناس ما بحب ان تعطاه، فروتنی آن است ککه با ممرم چنان رتار کنی که دوست داری با تو رفتار کنند. با این نگاه می‌توان مفهوم تواضع را بازتعریف کرد و گفت: تواضع به معنای هم‌سطح شدن با مردم است؛ یعنی آنچه برای خود می‌پسندی برای دیگران هم بخواهی. ما امروز نیازمند یک فروتنی اجتماعی در مواجهه با نسل جوان هستیم.

وی با اشاره به شکاف هویتی میان نسل‌ها افزود: بسیاری از ما می‌گوییم این نسل را نمی‌شناسیم. هویت‌هایی شکل گرفته که گاه به رفتار‌های تکان‌دهنده‌ای منجر می‌شود. شناخت این هویت‌های جدید و برخورد متواضعانه و علمی با آنها، وظیفه اصلی حوزه علوم انسانی است تا بتوان از بروز رفتار‌های افراطی و تخریبی جلوگیری کرد.

در بخش دیگری از نشست شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، سعیدرضا عاملی با تأکید بر سرعت شتابان تغییرات در بدنه جامعه، نسبت به عقب‌ماندگی لایه‌های نخبگانی از درک پدیده‌های نوظهور هشدار داد و بر ضرورت تفکیک میان اعتراض و اغتشاش از طریق ایجاد سازوکار‌های گفتگوی نظام‌مند تأکید کرد.

رئیس شورای تحول با اشاره به پدیده تغییرات اجتماعی اظهار داشت: باید واقع‌بین باشیم؛ جامعه در حال تغییر است و حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر نباید از این تحولات جا بماند. بدترین وضعیت برای یک جامعه، فرو رفتن گروه‌های اجتماعی در لاک سکوت یا همان پدیده گروه‌های لال (Muted Groups) است.

وی در تبیین این خطر گفت: وقتی جریانی خاموش می‌شود و اظهارنظر نمی‌کند، لزوماً به معنای رضایت نیست. اگر اعتراض ابراز نشود، تبدیل به بغضی می‌شود که انفجار آن خطرناک است؛ لذا وظیفه نهاد‌هایی مانند صداوسیما و دانشگاه‌ها، ایجاد بستری برای شنیدن صدای اقشار معترض است.

عاملی با استناد به آمار‌های بین‌المللی، پدیده اعتراض را یک ویژگی جهانی در عصر حاضر دانست و افزود: بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۸، میزان اعتراضات در اروپا ۱۰۳ درصد رشد داشته است. علت این امر، شکل‌گیری جهان شیشه‌ای به واسطه اینترنت است. امروزه همه چیز با هم مقایسه می‌شود؛ مردم داده‌ها، پاداش‌ها و تبعیض‌ها را می‌بینند و واکنش نشان می‌دهند. این یک واقعیت طبیعی در فضای جدید جهانی است.

وی با یادآوری دیدگاه رهبر معظم انقلاب مبنی بر تفکیک میان اعتراض و اغتشاش، تأکید کرد: ما با اعتراض مشکلی نداریم، بلکه باید عصر اعتراض را برسمیت بشناسیم و آن را نهادینه کنیم تا به مسیر‌های تخریبی کشیده نشود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در ادامه با اشاره به راه اندازی خانه گفت‌و‌گو در شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: ایده خانه گفت‌و‌گو که مصوبه سال ۱۳۸۵ بود، اخیراً بازسازی و وظایفش دقیق‌تر شد. رحیم‌پور ازغدی مسئولیت پیگیری آن را با همراهی سران قوا بر عهده گرفتند، اما متأسفانه شاهد نوعی عدم همکاری از سوی برخی مسئولین اجرایی هستیم.

عاملی با انتقاد از رویکرد برخی وزارتخانه‌ها تصریح کرد: انتظار می‌رود وزرای بهداشت، ارشاد و دیگر مسئولانی که با خدمات اجتماعی درگیرند، پای کار بیایند و در برابر ذینفعان و معترضان حوزه خود پاسخگو باشند. گفت‌و‌گو نباید در حد حرف باقی بماند؛ خانه گفت‌و‌گو بستری برای آشکارسازی مسائل و یافتن راه حل است، اما هنوز آن‌طور که باید، جدی گرفته نشده است.

رئیس شورای تحول با نقل قولی از امام خمینی (ره) مبنی بر اینکه «اگر اسلام در این دوره شکست بخورد، تا قرن‌ها فاتحه دین خوانده می‌شود»، اظهار داشت: نسل ما درک می‌کند که پایداری انقلاب اسلامی به معنای پایداری اصل دین در جهان معاصر است. ما در دورانی هستیم که باید ثابت کنیم اسلام در برابر مادی‌گرایی و سوسیالیسم، کارآمد و پاسخگوست.

وی خطاب به اعضای شورا تأکید کرد: شورای تحول نباید تنها منتظر دستور جلسات اداری باشد. از همه عزیزان می‌خواهم بر اساس تخصص خود، موضوعات محسوس و مبتلابه جامعه مانند امنیت فکری نسل جدید و آرامش اجتماعی را به عنوان پیشنهاد دستور جلسه ارائه دهند تا شورا بتواند نقشی کلیدی در تامین ثبات و پایداری جامعه ایفا کند.

تدوین نقشه راه بین‌المللی‌سازی علوم انسانی؛ از ایجاد اتاق‌های علمی مشترک تا مقابله با پروژه انزوای ایران

در ادامه جلسه شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، جزئیات نقشه راه تحول در ابعاد بین‌المللی علوم انسانی تشریح شد. در این جلسه، ضمن ارائه گزارش فرآیند تدوین نظام مسائل، بر لزوم خروج از انزوای علمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های تمدنی برای کسب مرجعیت علمی تأکید گردید.

رضایی به تبیین جزئیات نقشه راه کارگروه بین‌المللی‌سازی علوم انسانی پرداخت و مسیر دست‌یابی به مرجعیت علمی را تشریح کرد. وی با استناد به نتایج جلسات نخبگانی و تحلیل دقیق داده‌های پژوهشی، خاطرنشان کرد که این کارگروه با شناسایی چالش‌های بنیادین در چهار حوزه کلیدیِ «حکمرانی»، «محتوا»، «رویت‌پذیری بین‌المللی» و «اقتصاد آموزش»، درصدد است تا بستری هوشمند برای حضور مقتدرانه ایران در عرصه‌های جهانی فراهم کند. در همین پیوند، تشکیل «کمیته عالی هماهنگی» به عنوان یک گام راهبردی برای تسهیل‌گری در فرآیند‌ها و جلوگیری از فعالیت‌های موازی و پراکنده در خارج از کشور، مورد تألیف و تصویب قرار گرفت تا تمامی اقدامات بین‌سازمانی در این حوزه هدفمند و هم‌افزا شوند.

دبیر کارگروه بین‌المللی‌سازی در ادامه به تشریح نقشه راه ۱۳ گانه‌ای پرداخت که بر سه پایه اصلی «دیپلماسی و رویدادها»، «زیرساخت‌ها و تعاملات» و «سیاست‌گذاری و هدایت ویژه» استوار است. این نقشه راه، برنامه‌های عملیاتی گسترده‌ای نظیر ایجاد کارگروه‌های ویژه در سازمان‌های بین‌المللی همچون پیمان شنکهای، انتقال فناوری‌های نرم و همچنین راه‌اندازی آزمایشگاه‌های مشترک تجربی در حوزه علوم اجتماعی را در دستور کار دارد. یکی از پیشنهادات نوآورانه در این گزارش، الگوبرداری از ساختار اتاق‌های بازرگانی برای تأسیس «اتاق‌های علمی مشترک» میان ایران و کشور‌های هدف بود؛ طرحی که هدف از آن تسهیل ارتباطات میان اساتید و دانشجویان و عبور از سد‌های بوروکراتیک، به‌ویژه در موضوع صدور روادید و تعاملات دانشگاهی است.

بخش پایانی گزارش رضایی به برنامه‌ریزی برای تقویت برند علمی ایران اختصاص داشت که طی آن مقرر شد دبیرخانه دائمی «کنگره بین‌المللی علوم انسانی» با هدف شبکه‌سازی نخبگانی و افزایش مرجعیت داده‌های علمی کشور فعال شود. وی همچنین با ارائه تحلیلی جامع بر اساس مدل SWOT، به تبیین فرصت‌ها و تهدید‌های پیش‌رو پرداخت و تصریح کرد که اگرچه پتانسیل‌های تمدنی و سرمایه انسانی نخبگانی، نقاط قوت بی‌بدیل ایران محسوب می‌شوند، اما در مقابل، چالش‌هایی همچون «امنیت‌سازی برای فعالیت‌های علمی بین‌المللی» و «سرمایه‌گذاری سنگین رقبای منطقه‌ای» از جمله تهدید‌های جدی هستند که هوشمندی و تقسیم کار ملی برای مقابله با آنها ضرورت دارد.

تبیین نقشه راه دیپلماسی علمی در شورای تحول؛ از نقد بروکراسی تا تلاش برای مرجعیت جهانی

در ادامه جلسه، عاملی، رئیس شورای تحول پس از ارائه این گزارش، با انتقاد صریح از ضعف تعاملات بین‌المللی در حوزه علوم انسانی، نسبت به تلاش دشمنان برای تبدیل ایران به یک کشور منزوی (مشابه وضعیت کره شمالی) هشدار داد و خواستار رفع گره‌های بوروکراتیک در مسیر جذب نخبگان و دانشجویان بین‌المللی شد.

وی ضمن قدردانی از گزارش کارگروه همکاری‌های بین‌المللی، به وجود نقص‌های جدی در این حوزه اشاره کرد و گفت: واقعیت این است که ما در مسئله تعاملات بین‌المللی دچار قصور هستیم. ضعف ما در این قلمرو باعث می‌شود که اولاً خودمان منزوی شویم و ثانیاً ایده‌ها و نظریات علمی ما در محِک رفت‌وبرگشت با داشته‌های علمی جهان قرار نگیرد. علمی که در فضای بسته بماند، فرصت رشد و اصلاح پیدا نمی‌کند.

رئیس شورای تحول با تبیین ابعاد سیاسیِ انزوای علمی، به استراتژی دشمنان اشاره کرد و افزود: یکی از اهداف اصلی در جریان اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی، اجرای سیاست جداسازی است. آنها به دنبال دیگری‌سازی هستند تا از ایران کشوری بسازند که مانند کره (شمالی) در یک پیله محصور شده و از جهان جدا باشد. هدف این است که ما را در گوشه‌ای قرار دهند تا خودشان بدون مزاحمت، مسیر‌های جهانی دانش و سیاست را طی کنند. شکستن این حصار، یک ضرورت راهبردی است.

عاملی با اشاره به اسناد بالادستی و تأکیدات مقام معظم رهبری، از توقف فعالیت‌های شورای بین الملل علم و فناوری گله کرد و اظهار داشت: سند جامع بین‌المللی مورد توجه ویژه رهبری بوده است، اما متأسفانه شورای مربوط به آن که باید با حضور وزرای علوم، بهداشت، آموزش و پرورش و اطلاعات تشکیل شود، چندین سال است که هیچ جلسه‌ای نداشته است. این در حالی است که بسیاری از گره‌های راهبردی ما در تعاملات خارجی باید در این جلسات باز می‌شد.

عاملی تأکید کرد که شورای تحول در دوره جدید باید به طور جدی به اصلاح این ساختار‌ها بپردازد تا ضمن تأمین امنیت فکری و اجتماعی، جایگاه واقعی ایران در جغرافیای علمی جهان بازسازی شود.

عاملی با تأکید بر اینکه «بدون تعامل بین‌المللی حتماً بازنده خواهیم بود»، اظهار داشت: تجربیات جهانی در حوزه‌هایی مانند پیشرفت و توسعه وجود دارد که ما نمی‌توانیم نسبت به آنها بی‌تفاوت باشیم. ما با حفظ نگاه بومی، دینی و ملاحظات اسلامی خود، باید در این عرصه‌ها حضور یابیم. این تعامل نه تنها تضادی با ارزش‌های ما ندارد، بلکه عرصه‌ای جدید برای تبیین الگو‌های نوین فراهم می‌کند.

وی با اشاره به ریشه‌های جهانی جریان «اسلامی‌شدن دانش» افزود: این حرکت تنها مختص ما نیست؛ از مصر و مالزی گرفته تا حلقه‌های علمی در دانشگاه کمبریج، دهه‌هاست که به دنبال پیوند میان دانش و آموزه‌های اسلامی هستند. اتصال این حلقه‌ها به یکدیگر، تظاهر قدرت بزرگی برای اندیشه اسلامی در جهان ایجاد می‌کند.

رئیس شورای تحول با اشاره به بحران «اختلال تصویر» در مورد ایران گفت: بسیاری از پژوهشگران خارجی که برای نخستین بار به ایران می‌آیند، دچار شوک می‌شوند؛ چرا که فاصله‌ای عمیق میان ایران واقعی و آن ایرانِ برساخته که توسط پروژه‌های ایران‌هراسی تولید شده، می‌بینند. وظیفه ما در دیپلماسی علمی، شکستن این تصویر کاذب و نمایش واقعیت‌های تمدنی کشور است.

عاملی در بخشی از سخنان خود به مقایسه نهاد‌های علمی پرداخت و خاطرنشان کرد: امروز باید بپذیریم که حوزه علمیه، به‌ویژه نهاد‌هایی مانند جامعه‌المصطفی و برخی مراکز علمی قم، در حوزه بین‌الملل فعال‌تر و نظام‌مندتر از بسیاری از دانشگاه‌های ما عمل می‌کنند. آنها ارتباطات و تعاطی‌های بین‌المللی بسیار قوی‌تری برقرار کرده‌اند که این الگو باید در دانشگاه‌ها نیز تقویت شود.

رئیس شورای تحول با اشاره به هزینه‌های سنگین حضور در مجامع جهانی گفت: امروز اعزام یک استاد به کنفرانس اروپایی با احتساب بلیت و اقامت، هزینه‌های سرسام‌آوری دارد که از عهده جامعه علمی معمولی خارج است؛ لذا ما در رایزنی با معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و صندوق حمایت از پژوهشگران، بر ضرورت حمایت‌های ویژه تأکید کردیم.

وی از یک توافق مهم خبر داد و تصریح کرد: در گفت‌و‌گو با آقای افشین (معاون علمی و فناوری رئیس جمهور و رئیس بنیاد ملی علم)، تأکید کردیم که باید سهم علوم انسانی ارتقا یابد و ایشان پذیرفتند که ۳۰ درصد از بودجه صندوق حمایت از پژوهشگران به حوزه علوم انسانی و اجتماعی اختصاص یابد. این در حالی است که پیش از این، سهم این حوزه بسیار ناچیز و در حدود ۵ درصد بود.

عاملی در پایان تأکید کرد: نباید به کار بین‌المللی به عنوان یک اقدام پیش‌پاافتاده نگاه کرد. ما به دنبال تقویت فرهنگ پژوهش، تقویت رویکرد بین‌المللی و افزایش اثرگذاری علوم انسانی در حل مسائل کشور و جهان هستیم. این مسیر، محور اصلی فعالیت‌های ما در دوره جدید خواهد بود.

بازخوانی نهضت اسلامی‌سازی علوم انسانی از کنفرانس مکه تا افق ۱۴۵۰

در ادامه جلسه، ابطحی در گزارشی تفصیلی به بررسی سیر تاریخی، چالش‌ها و چشم‌انداز‌های بین‌المللی علوم انسانی اسلامی پرداخت. در این نشست، بر ضرورت بازیابی جایگاه ایران به عنوان قطب علمی جهان اسلام و تدوین نقشه راه ۵۰ ساله برای تحول در این حوزه تأکید شد.

ابطحی با مقایسه فعالیت‌های ایران، مالزی و عربستان تصریح کرد: عربستان علیرغم توان مالی، به دلیل فقدان عمق علمی نتوانست تداوم‌بخش این جریان باشد. در مقابل، تجربیات ارزشمندی در ایران و مالزی شکل گرفت. امروز جهان اسلام منتظر شنیدن حرف‌های جدید و ایده‌های نو از سوی ایران است. ما باید بستری فراهم کنیم که هر پژوهشگری در دنیا اگر به دنبال ایده جدیدی در علوم انسانی است، به سرعت به تولیدات علمی ما دسترسی پیدا کند.

در این گزارش، برنامه‌های راهبردی برای آینده علوم انسانی اسلامی چنین تشریح شد: تأسیس دبیرخانه دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی: برای ارائه دستاورد‌های ایران در حوزه علوم انسانی اسلامی، تدوین برنامه ۵۰ ساله: ترسیم مسیر حرکت این جریان برای نیم قرن آینده جهت رسیدن به مرجعیت مطلق علمی، حضور در نشریات معتبر جهانی: مدیریت و انتشار یافته‌های پژوهشی در بستر‌های بین‌المللی برای مقابله با انحصار رسانه‌های علمی غربی و فعالیت‌های مشترک در جهان اسلام: بهره‌گیری از اشتراکات تمدنی برای گفتگوی علمی سازنده با سایر کشور‌های اسلامی.

در این نشست سایر اعضا پیشنهاداتی در زمینه بین المللی حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی مطرح کردند. همچنین محمدجواد هراتی دبیر شورای تحول و ارتقای علوم انسانی درباره وضعیت عملکردی کارگروه‌های این شورای ارائه داد که مورد توجه اعضا قرار گرفت.